Lý do khiến bóng đá Anh vẫn khan hiếm tài năng? Vì già hơn không có nghĩa là giỏi hơn

Thuốc nào cho “cơn khát” tài năng?

Dù ĐT Anh có giành được kết quả thuận lợi trong cuộc đối đầu với Ukraine rạng sáng nay hay không, thì cũng có một sự thật không thể chối cãi: “Tam sư” chưa, hay nói chính xác là không, có được sự chuẩn bị cần thiết cho VCK World Cup 2014. Chỉ còn 9 tháng nữa là ngày hội bóng đá thế giới chính thức mở màn, nhưng đến giờ ĐT Anh vẫn chưa biết mình sẽ ra sân theo sơ đồ gì, với những con người nào, lối chơi ra sao và tất nhiên là không thể có được một công thức chiến thắng tối ưu. Tình cảnh khó khăn ấy của họ không hẳn xuất phát từ sự yếu kém người cầm quân, bởi dù tài ba đến đâu thì các chiến lược gia cũng cần có “nguyên liệu” (các cầu thủ) phù hợp để làm nên “chiếc bánh” thành tích, và rõ ràng người Anh đang rất khan hiếm tài năng. Tuy nhiên lý do dẫn đến sự khan hiếm ấy thì lại là một câu chuyện khác, và không phải ai cũng đưa ra câu trả lời giống nhau. Có người, như Rio Ferdinand chẳng hạn, cho rằng vì Premier League quá ưu ái ngoại binh và đề xuất thiết lập một hạn mức nhất định cho các cầu thủ nước ngoài (dù điều đó là bất khả thi theo luật EU). Có người, như FA, tin rằng nguyên nhân nằm trong phương pháp chơi bóng và lối tư duy về bóng đá của người Anh, nên đã bỏ ra hàng trăm triệu bảng để cải cách chương trình đào tạo bóng đá trẻ. Số khác viện dẫn đến sự khan hiếm HLV của người Anh (chỉ có 2.769 HLV có chứng chỉ B,A hoặc Pro của UEFA, bằng xấp xỉ 1/10 so với Italia, TBN hay Đức). Sâu xa hơn nữa, cũng có luồng quan điểm cho rằng nguồn cung tài năng trong bóng đá Anh bị hạn chế, bởi tầng lớp trung và thượng lưu thường chơi các môn thể thao “quý tộc” hơn như cricket, bóng bầu dục hay tennis và bóng đá chỉ là môn thể thao ưa thích của dân lao động mà thôi.

Một tỷ lệ khá lớn tuyển thủ Anh, như Gerrard hay Lampard, sinh ra vào nửa đầu năm

“Hiệu ứng độ tuổi tương đối”

Có lẽ tất cả những vấn đề được nêu ra ở trên, trong một chừng mực nào đó, đều chính xác. Nhưng giải quyết chúng thì lại không phải là việc một sớm một chiều. Thay vào đó, có một bất cập dễ xử lý hơn, nhưng cũng khó nhận ra hơn, mà người Anh cần phải khắc phục: cung cách tuyển chọn tài năng trẻ của họ. Cụ thể hơn, các nhà tuyển trạch bóng đá Anh quá ưu ái những cầu thủ sinh vào giai đoạn đầu hoặc cuối năm (từ tháng 9 năm trước đến tháng 3 năm sau) so với phần còn lại. Đến đây có thể bạn sẽ thắc mắc, tháng sinh thì liên quan gì đến năng lực của một cầu thủ bóng đá? Rất liên quan, đặc biệt là trong giai đoạn đầu sự nghiệp.

Chúng ta hãy đến với một nghiên cứu thú vị: theo thống kê của BBC vào tháng 2/2013 vừa qua, xác suất để một học sinh sinh ra vào tháng 10 năm trước được nhận vào ĐH Oxford hoặc Cambridge (hai trường ĐH hàng đầu của Anh) cao hơn tới 30% so với những bạn học sinh vào tháng 7 năm sau. Lý do là ở Anh, người ta xếp những em sinh từ ngày 1/9 năm trước đến 1/9 năm sau vào một khóa, nên những người sinh ra vào tháng 10 năm trước - dù học cùng khóa - lớn hơn so với những người sinh tháng 7 năm sau gần 1 tuổi (chính xác là 9 tháng) và họ thường tiếp thu kiến thức tốt hơn, nhất là khi còn nhỏ tuổi. Điều này được gọi là “hiệu ứng độ tuổi tương đối” (Relative Age Effect – RAE), và nó cũng phát huy tác dụng cả trong các lĩnh vực khác, không riêng gì giáo dục. Thậm chí, đối với lĩnh vực đòi hỏi nhiều về thể chất như thể thao nói chung hay bóng đá nói riêng thì RAE càng được khuếch đại và hiệu ứng của nó càng trở nên mạnh mẽ.

Lời giải đơn giản

Nói cách khác, vào thời điểm chốt danh sách đội trẻ (thường là vào cuối mỗi năm) thì một cầu thủ 15 tuổi 11 tháng (sinh tháng 1) nhiều khả năng sẽ được các HLV đội trẻ lựa chọn hơn là người đồng nghiệp 15 tuổi 1 tháng (sinh tháng 11). Cung cách lựa chọn tài năng đó có thể gây ra nhiều hệ lụy: một cầu thủ sinh sớm hơn (và nhiều tuổi hơn) về cơ bản sẽ khỏe mạnh hơn, nhưng chưa chắc đã khéo léo hay sáng tạo hơn. Đó cũng là lý do khiến trong danh sách ĐT Anh thường xuyên xuất hiện những “lực sĩ” to khỏe nhưng vụng về, như trường hợp của Andy Carroll, người sinh ngày 6/1/1989 chẳng hạn. Chưa chắc Carroll đã xử lý bóng tốt hơn một cầu thủ X,Y,Z nào đó sinh vào tháng 12/1989, nhưng tính đến tháng 1/1999 (thời điểm chốt danh sách lứa U-10) thì Carroll có nhiều thời gian phát triển hơn, vạm vỡ hơn và thế là đủ.

Vì thế, rất nhiều tài năng sáng giá có thể đã bị bỏ qua chỉ vì họ sinh ra hơi muộn, vào nửa sau của năm, và có một giải pháp khá đơn giản: Georges Leekens, cựu HLV trưởng ĐT Bỉ, tiết lộ rằng LĐBĐ nước này đã tạo ra thêm một ĐT “dự bị” ở các tuyến trẻ cho những cầu thủ sinh ra vào 6 tháng cuối năm, những người cần thêm thời gian để phát triển về thể chất. Tốn kém hơn, và tổ chức cũng phức tạp hơn một chút, nhưng phương án này đảm bảo rằng họ sẽ không bỏ sót các tài năng nhí chỉ vì chúng hơi… nhỏ con, và không phải ngẫu nhiên mà bóng đá Bỉ đang đón nhận một “Thế hệ vàng” của những Mignolet, Fellaini, Benteke, Dembele…. Ở cấp CLB, nhiều đội bóng Anh cũng đã bắt đầu tiến hành việc chia nhỏ lứa tuổi: Simon Wilson, giám đốc chiến lược của Man City, cho biết nửa xanh thành Manchester hiện đã áp dụng đội trẻ “dự bị” cho đến lứa U-15, tức là những cậu bé từ 14 tuổi – 14 tuổi 6 tháng được xếp vào một nhóm và 14 tuổi 6 tháng – 15 tuổi thuộc một nhóm khác. Tuy nhiên, chưa rõ đến bao giờ FA mới chịu học tập mô hình đơn giản mà hiệu quả ấy đây?